Гөмбә белән агулануны профилактикалау турында
Гөмбә сезоны башлану сәбәпле Роспотребнадзор профилактика кагыйдәләрен искә төшерә
гөмбәләрне ашау белән бәйле агуланулар.
Гөмбә сезоны иртә язда гөмбәчеләр еш бутаган кычытканнарны һәм сызыкларны ача. Барча
суган ашарга яраклы. Әмма шуны онытмаска кирәк: юллар һәм сукмаклар төркемгә шартлы рәвештә карый
ашарга яраклы гөмбәләр, аларда гельвелл кислотасы бар, ул кан күзәнәкләрен (гемоглобин) һәм бавырны җимерә. Моннан тыш, Гигант сызыгы шартлы рәвештә ашарга яраклы гөмбә, гади сызыгында гиромитрин бар, ул үлем белән тәмамланган авыр агулануга китерергә мөмкин.
Нәкъ менә гельвел кислотасы һәм гөмбә әзерләү технологиясенең бозылуы белән бәйле
язгы гөмбә белән агулану.
Алар белән ничек мөгамәлә итәргә белмәгән кешеләр өчен сызыклар һәм сукырлар агулы. Аеруча
балалар агуга сизгер. Агуның күләме һава торышына, җыю вакытына бәйле рәвештә тирбәлә. Әгәр гөмбәләрне аз күләмдә ашасалар һәм юллар һәм сукмаклар дөрес әзерләнсә, агулану килеп чыкмаска мөмкин.
Сызыклар һәм кычытканнарны 10-20 минут эчендә алдан кайнатырга кирәк. Югары температурадан агу таркалмый, ләкин эремәгә күчә; аны агызырга кирәк. Ышанычлылык өчен пешерүне тагын бер тапкыр кабатларга киңәш ителә. Кайнатылган һәм сыгылган гөмбәләрне кыздырырга, алардан шулпа пешерергә мөмкин. Әмма мондый зарарсызландырылган гөмбәләрне дә күпләп ашарга киңәш ителми (көненә 200 граммнан артык). Агулану эшкәртелмәгән, пешмәгән һәм
җыерчыклар.
Гөмбә белән агулану симптомнары 6-10 сәгатьтән соң барлыкка килә: хәлсезлек, подложка өлкәсендә авырту, күңел болгану, үт катнашмасы белән косу, сирәк очракта диарея барлыкка килә. Авыр агым булганда икенче көнне сарылык билгеләре барлыкка килә, бавыр һәм селәүсеннең зураюы, көчле баш авыртулары, аңын югалту, аңын югалту, сукрану күзәтелә. Эритроцитлар таркала, ягъни гемолиз була, ул вакытта гемоглобин эритроцитлардан чыга. Нәтиҗәдә, кан үтә күренмәле кызыл төскә керә (лаковая кровь).
Авыр агулану иң начар нәтиҗәгә китерергә мөмкин. Җиңел очракларда
савыгу 12 тәүлектән соң, җитдирәк берничә атнадан соң башлана.
Үлем гадәттә гөмбәләрне ашаганнан соң 34 нче көнне була
йөрәк җитешсезлеге, еш кына кома, аңсыз хәлдә.
Онытмагыз, гөмбәләр авыр эшкәртелә торган продукт, аларда гөмбә җепселләре күп
хитин, ул эшкәртелми генә түгел, ә эшкәртелгәннәргә керүне дә кыенлаштыра
матдәләр ашказаны соклары.
Гөмбәләрне йөкле һәм имезүче хатыннарга ашарга киңәш ителми, алар балаларга каршы күрсәтелә,
өстәвенә, әзерләү ысулына һәм вакытына карамастан, шулай ук өлкән яшьтәге кешеләргә.
Гөмбә әзерләү
Гөмбә әзерләү белән шөгыльләнгәндә, ашарга яраклы гөмбәләр Исемлеге барлыгын истә тотарга кирәк.
Ашарга яраклы гөмбәләрнең зур төркеменнән бары тик ак гөмбә, чын йөк, гади кызыл гөмбә генә һичшиксез ашарга яраклы гөмбәләр булып тора. Бу гөмбәләрне генә гөмбә ризыкларын алдан кайнатмыйча әзерләү өчен кулланырга мөмкин.
Азыктан агулануның төп сәбәпләренең берсе дөрес булмаган технология
гөмбә пешерү. Шартлы рәвештә ашарга яраклы гөмбәләрне зарарсызландыру өчен аларны махсус рәвештә эшкәртергә кирәк — җирдән чистартырга, суда Яхшы юарга, аннары юарга яки
кайнату. Эшкәртү барышында агулы матдәләр гөмбәнең җимеш тәненнән чыгарыла бары тик
шуннан соң гөмбәләрне гөмбә ризыклары әзерләү өчен кулланырга мөмкин.
Ашарга яраклы яки агулы
Роспотребнадзор белгечләре мәгълүматлары буенча, гөмбә белән агулануның төп сәбәбе-сәләтсезлек
ашарга яраклы һәм агулы гөмбәләрне тану, кайбер ризыкларны дөрес әзерләмәү
ашарга яраклы һәм шартлы рәвештә ашарга яраклы гөмбәләр. Гөмбә агулануларын мөмкин кадәр иртәрәк дәвалауны башларга кирәк. Шуңа күрә гөмбә ашаганнан соң авыру хис итсәләр, шунда ук табибка мөрәҗәгать итәргә кирәк.
Гөмбә белән агулану симптомнары
Гөмбә белән агулануның төп билгеләре аларны ашаганнан соң 1,52 сәгатьтән соң барлыкка килергә мөмкин. Гөмбә белән агулану симптомнары арасында:
· күңел болгану;
· кусу;
· көненә 10-15 тапкыр диарея белән көчле корсак авыртуы;
· тән температурасы күтәрелү;
· зәгыйфь импульс;
· куллар һәм аяклар салкын;
· ашказаны һәм вак эчәк ялкынсынуы (кискен гастроэнтерит).
Чебеннәр (Кызыл, Пантера, исле), шайтан гөмбәсе, ялган опяталар белән агуланганда, бәлки:
· акылсызлыкның барлыкка килүе;
· галлюцинацияләр барлыкка килү;
кеше акылдан шаю белән чикләнгән хәлгә төшәргә мөмкин.
Беренче ярдәм
Әгәр гөмбә ашаганнан соң агулану билгеләре барлыкка килсә, ашыгыч рәвештә кирәк
табиб чакырыгыз. Ул килгәнче, карават режимы һәм күп эчү киңәш ителә. Эчәргә була
салкын су, салкын каты чәй. Шулай ук активлаштырылган күмер кулланырга мөмкин.
Дөрес дәвалау һәм вакытында табибка мөрәҗәгать итү белән савыгу гадәттә була
бер тәүлек үткәч.
Ботулизм
Консервланган гөмбәләр бик авыр авыру — ботулизм чыганагы булырга мөмкин.
Бу авыруны китереп чыгаручылар споралы таякчалар рәвешендә башлыча туфракта бар.
Шуңа күрә консервлау алдыннан гөмбәләрне җентекләп юарга һәм чистартырга кирәк, чөнки алар өчен
җирнең иң кечкенә кисәкчәләре белән бергә ботулизм китереп чыгаручылар да булырга мөмкин.
Гөмбәләрне өйдә эшкәртү ботулизм китереп чыгаручыларны һәрвакытта да үтерми, ә шартларны герметик рәвештә
блокланган банка, кислородсыз, бу микробны үстерү өчен уңайлы
кеше өчен иң куркыныч агу — токсин.
Ботулизм авыруы гөмбәләрне ашаганнан соң 1272 сәгатьтән соң күренә.
Ботулизм авыруының клиник билгеләре:
· начар күрү (предметлар икеләтә, аңлаешсыз була);
· баш авырту;
· авыз корылыгы;
· күңел болгану;
· кусу;
· диарея;
· сукранулар;
· йоту кыенлыгы.
Кулланудан соң күрсәтелгән билгеләрнең берсе – икесе булса да барлыкка килсә
консерваланган гөмбәләрне ашыгыч рәвештә табибка мөрәҗәгать итәргә һәм бернинди очракта да шөгыльләнмәскә кирәк
үз-үзеңне дәвалау.
Гөмбә белән агулануны иң авыры сәламәтлеге какшаган кешеләр һәм балалар кичерә. Балалар бакчасында
организм аларны ашату өчен кирәкле күләмдә ферментлар юк әле. Шуңа күрә
14 яшькә кадәрге балаларны гөмбә белән тукландыру яхшы түгел, шуңа күрә алар авыр
агулануны кичерәләр.
Шул ук вакытта, Роспотребнадзор белгечләре мәгълүматлары буенча, нәкъ менә көз көне, гөмбә сезонында, балалар арасында гөмбә белән агулану очраклары ешрак була. Бу, гадәттә, олыларның игътибарсызлыгы һәм авызларына чимал гөмбә тарткан сабыйларның саксызлыгы аркасында җәяү йөргәндә була. Шуны истә тоту мөһим: гөмбә сезонында балалар гына түгел, өлкәннәр дә агулана ала. Күңелсез нәтиҗәләрдән саклану өчен, саклык чараларын күрү мөһим.
Мөһим!
Гөмбә саклау шартларын һәм гөмбә пешерү кагыйдәләрен үтәгез. Һәртөрле
гөмбәләрне яхшы тозлы суда пешерергә кирәк, аны кайнаткач агызып җибәрәләр.
Гөмбә аксымнары нигездә эреми, бу процесска тискәре йогынты ясый
ашказаны эшкәртү. Шуңа күрә гөмбә ризыклары бөтенләй сәламәт кешеләргә тәкъдим ителә, түгел
ашказаны-эчәк тракты авыруларыннан интегүчеләргә.
Балаларны күзәтегез!
Бала чимал гөмбә ашый алган хәлләрне кисәтү мөһим. Моның өчен тагын кирәк
алдан, йөрер алдыннан, бала йөргән урынны тикшерегез. Шулай ук тикшерергә кирәк
балалар яслесе һәм бакчалары, мәктәпләр һәм башка учреждениеләр территориясе.
Моннан тыш, балаларны җәяү йөргәндә, бигрәк тә паркларда игътибар белән күзәтергә кирәк,
скверларда, балалар мәйданчыкларында һәм урманда.
Гөмбә кагыйдәләре
Гөмбә белән агулануны кисәтү өчен, аерым алганда, саклык чараларын күрү мөһим:
· Гөмбәләрне юллардан, магистральләрдән ерак, торак урыннардан читтә, экологик чиста урыннарда җыегыз
төбәк.
· Гөмбәләрне үрелгән кәрзиннәргә җыегыз-алар озаграк яңа булачак.
· Яхшы таныш гөмбә төрләрен генә җыегыз.
· Һәр гөмбәне бөтен аяк белән кисегез.
Өйгә алып кайткан барлык гөмбәләрне шул ук көнне күчереп, төрләре буенча һәм яңадан тәртипкә китерергә кирәк
яхшылап карау. Барлык кортлы, өлгергән, тәлинкәле гөмбәләрне, гөмбәләрне ташлагыз
аяксыз, юка гөмбәләр, шулай ук ашарга яраксыз һәм агулы, әгәр дә аларны ялгыш җыйсалар.
Гөмбәләрне җыю көнендә кулинар эшкәртүгә дучар итәргә кирәк, шул ук вакытта һәр төр
гөмбәләрне аерым пешерегез.
Мөһим!
Кибетләрдә һәм супермаркетларда гөмбәләрне озата баручыларсыз сату тыела
аларның килеп чыгышын, сыйфатын һәм кеше сәламәтлеге өчен куркынычсызлыгын раслаучы документлар.
Гөмбә белән агуланмас өчен, онытмагыз:
· гөмбәләрне чиләкләргә, полиэтилен пакетларга яки капчыкларга җыю-бу гөмбәләрнең бозылуына китерә;
· Иске, үскән, кортлы һәм билгесез гөмбәләрне җыярга;
· гөмбә җыю вакытында сынап карау;
· гөмбәләрне җыеп алганнан соң бер көн яки аннан да күбрәк вакыт эчендә эшкәртү;
· гөмбәләрне гальванизацияләнгән савытларда һәм балчык пыяла савытларда маринадлау яки тозлау;
· гөмбәләрне җылы тоту-тиз бозыла торган продукт.
Сатып алучыларга киңәшләр
Әгәр дә сез җыелган гөмбәләрне сатып алсагыз, кипкән, тозлы сатып алып булмый,
маринадланган һәм консервланган гөмбәләр очраклы кешеләрдә һәм рөхсәтсез урыннарда
сәүдә.
Шулай ук Роспотребнадзор белгечләре тарафыннан яңа яки киптерелгән гөмбәләрне сатып алу киңәш ителми
табигый сәүдә урыннарында яки капкачлы банкаларда гөмбә консервалары сатып алырга,
өй шартларында пешерелгән. Базарларда һәм ярминкәләрдә сәнәгать булмаган җитештерү гөмбәләре сатуга керүче продуктларның сыйфатын контрольдә тоту өчен экспертиза үткәрелгәннән соң гына кертелә.
Экспертиза вакытында гөмбәләрнең сыйфаты, аларның бөтенлеге, радионуклидлар күләме билгеләнә.
Продукцияне сатуга рөхсәт экспертиза үткәрелгәннән соң гына бирелә.
Әгәр сез кибетләрдә һәм супермаркетларда җыелган гөмбәләрне сатып алсагыз, игътибар белән