«Тәмәке – әйләнә-тирә мохитебезгә куркыныч»
2022 елда Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы Бөтендөнья тәмәкесез көн уңаеннан «Тәмәке – әйләнә-тирә мохитебезгә куркыныч» темасына глобаль кампания үткәрү турында игълан итә.
Бөтендөнья тәмәкесез көннең акцияләре дөнья җәмәгатьчелегенең игътибарын тәмәке эпидемиясенә җәлеп итүгә, сәламәт яшәү рәвешен пропагандалауга һәм тәмәке тартуның зыяны турында мәгълүмат бирүгә юнәлдерелгән. Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы мәгълүматларына караганда, тәмәке тарту үлем очракларының сәбәбе булып тора. Үпкә яман шешеннән, бронхтан, трахеядан 85%, йөрәкнең ишемик авыруыннан 16%, туберкулездан 26%, түбән сулыш юллары инфекцияләреннән 24% кеше үлә.
Тикшеренүләр нигезендә, тәмәке составына организм өчен 30дан артык зарарлы матдәләр, органик кислоталар, никотин, зәңгәр кислоталар, углерод окисьлары һәм башка агулы элементлар керә. Ике тәмәке пачкасында үлем дәрәҗәсенә китерә торган никотин булса да, тәмәке тартучы кешеләр бер мизгелдә үлми, чөнки ул ике тәмәке пачкасын берьюлы кулланмый. Тәмәке балалар һәм яшүсмерләрнең үсеп килүче организмына зур зыян китерә.
Россия тәмәке тартуның максималь санын алган илләр арасында дүртенче урынны алды, алда - Кытай, Һиндстан һәм АКШ. Әмма соңгы елларда РФдә кабул ителгән чаралар нәтиҗәсендә, тәмәке тартучылар саны берникадәр кимегән. Тәмәке тартуны ташлау җиңел түгел, күпчелек очракта тәмәке гадәт кенә түгел, ә көчле бәйлелек тә. Шуңа күрә кешенең тәмәке тартудан баш тартуы сәламәтлек өчен зур файда һәм икътисади файда китерәчәк.
2013 елның 23 февралендәге 15 номерлы "Тирә-юнь тәмәке төтене йогынтысыннан, тәмәке тарту һәм никотинлы продукция куллану нәтиҗәләреннән, гражданнарның сәламәтлеген саклау турында" Федераль закон (алга таба-Закон)
Безнең илдә тәмәке тартуга каршы көрәш чаралары 20 ел элек 2001 елда «Тәмәке тартуны чикләү турында»гы закон һәм 2013 елда «Тирә-юнь тәмәке төтене йогынтысыннан, тәмәке тарту нәтиҗәләреннән, гражданнарның сәламәтлеген саклау турында»гы закон кабул итүдән башланды.
Закон нигезендә җәмәгать урыннарында тәмәке тарту, иганәче булу һәм тәмәкене рекламалау, балаларны тәмәке куллануга тарту тыела. Закон билгеләмәләре: тәмәке тарту-тәмәке эшләнмәләренең ялкынсынуыннан барлыкка килә торган төтенне сулау, ә тирә - юнь тәмәке төтене - “тәмәке тартучы” урыннарында атмосфера һавасында булган төтен һәм тәмәке төтене.
Законның 4 статьясында гражданнарның сәламәтлеген тәмәке төтененнән, тәмәке яки никотинлы продукцияне кулланудан саклауның төп принциплары күрсәтелгән:
- гражданнарның хокукларын үтәү һәм тәмәке тартуга каршы көрәш һәм гражданнарның сәламәтлеген саклау буенча Россиянең халыкара хезмәттәшлеген тәэмин итү;
- гражданнарның сәламәтлеген тәмәке тартудан саклау буенча гражданнарның хокукларын тәэмин иткән өчен дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарының, эш бирүчеләрнең, шәхси эшмәкәрләрнең һәм юридик затларның җаваплылыгы;
- тәмәке оешмалары мәнфәгатьләре алдында гражданнарның сәламәтлеге приоритеты;
- гражданнарның сәламәтлеген саклау әйләнә-тирә тәмәке төтене йогынтысыннан законнарны бозу аркасында авыруларны, инвалидлык, халыкның вакытыннан алда үлеме һәм тормышка, сәламәтлегенә, мөлкәтенә китерелгән зыянны кисәтү;
- медицина оешмаларында тәмәке тарту аркасында никотинга бәйлелекне һәм авыруларны җиңеп чыгуда һәм дәвалауда гражданнарга медицина ярдәме күрсәтү;
- халыкка тәмәке тарту масштабы, тәмәке төтененнән булган никотинлы продукциянең зыяны турында мәгълүмат бирү;
Законның 9 статьясы нигезендә, гражданнарның сәламәтлеген әйләнә-тирә тәмәке төтене йогынтысыннан саклау өлкәсендә гражданнарның хокуклары һәм бурычлары:
1) гражданнарның сәламәтлеген тирә-юнь тәмәке төтене йогынтысыннан һәм тәмәке, никотинлы продукция куллану нәтиҗәләреннән саклау буенча закон нормаларын үтәргә;
2) балаларда тәмәке тарту һәм никотинлы продукция куллануга тискәре караш формалаштыру, балаларны тәмәке һәм никотинлы продукция тәмәке тарту процессына җәлеп итмәү турында кайгыртырга;
3) әйләнә-тирә тәмәке төтененнән һәм никотинлы продукциядән башка гражданнарның уңайлы яшәү мохитенә хокукларын бозуга китерә торган гамәлләрне тормышка ашырмаска.
Законның 12 статьясы аерым территорияләрдә, биналарда һәм объектларда тәмәке тартуны, никотинлы продукция куллануны тыя
Тәмәке, никотинлы продукция, кальяннарны куллану тыела:
- яшьләр эшләре, физик культура һәм спорт, медицина, тернәкләндерү һәм санатор-курорт, торак, кунакханә, вакытлыча урнаштыру һәм вакытлыча яшәү белән тәэмин итү, көнкүреш, сәүдә хезмәтләре күрсәтүче учреждениеләр территорияләрендә һәм бүлмәләрендә;
- базарларда, стационар булмаган сәүдә объектларында, җәмәгать туклануында, социаль хезмәтләрдә; дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарында; эш урыннарында һәм эш зоналары биналарында;
- ерак араларга йөрүче поездларда, ерак йөзү судноларында; һава судноларында, шәһәр һәм шәһәр яны гомуми файдаланудагы барлык җәмәгать транспортында;
- тимер юл вокзаллары, автовокзаллар, аэропортлар, диңгез һәм елга портлары, метрополитен станцияләре биналарына керү урыннарыннан унбиш метрдан ким ераклыкта ачык һава урыннарында;
- тимер юл вокзаллары, автовокзаллар, аэропортлар, диңгез һәм елга портлары биналарында; шәһәр яны поездларында пассажирлар йөрткәндә һәм аларны утырту һәм төшерү өчен пассажир платформаларында;
- метрополитен станцияләрендә; автозаправка станцияләрендә;
- лифтларда һәм күпфатирлы йортларның гомуми кулланылыштагы урыннарында; гомуми биналарда, коммуналь фатирлардагы бүлмәләр милекчеләрендә;
- балалар мәйданчыкларында һәм пляж территорияләре чикләрендә.
Милек хуҗасы карары буенча тәмәке, никотинлы продукцияле кальян куллану рөхсәт ителә:
- ачык һавада махсус бүлеп бирелгән урыннарда һәм вентиляция системалары белән җиһазландырылган изоляцияләнгән биналарда: пассажирлар ташу буенча ерак йөзү судноларында;
- җилләтү системалары белән җиһазландырылган күпфатирлы йортларда, аэропортларда рейска очыш алдыннан тикшерү уздырганнан соң теркәлгән пассажирларны урнаштыру өчен билгеләнгән зоналарда һәм транзит белән килә торган пассажирлар өчен билгеләнгән зоналарда, шулай итеп, тәмәке тартуны, никотинлы продукцияне, кальяннарны куллануны башка биналардан файдалануны күзәтү мөмкинлеге төшереп калдырылды.
Тәмәке тарту, никотинлы продукция куллану, кальяннарны куллану тыелган территорияләрне, биналарны һәм объектларны билгеләү өчен, тәмәке тартуны тыю турында билге урнаштырыла.
Законның 19 статьясында тәмәке продукциясе белән сәүдә итүне чикләү буенча законда күрсәтелгән:
Тәмәке продукциясе яки никотинлы продукция, кальяннарны ваклап сату сәүдә итү махсус җыелма белән җиһазландырылган кибет һәм павильоннарда (павильон - сәүдә залы белән корылма, бер яки берничә эш урынына) рөхсәт ителә.
Тәмәке продукциясен, никотинлы продукция, кальяннарны ярминкәләрдә, күргәзмәләрдә, төрле-төрле сәүдәләрдә, дистанцион ысул белән, автоматлардан файдаланып һәм башка ысуллардан ваклап сату тыела.
Законның 20 статьясында. Закон тәмәке продукциясен яки никотинлы продукцияне, кальянны һәм балигъ булмаганнарга җайланмаларны сатуны һәм куллануны тыюны билгели. Тыела:
- Тәмәке һәм никотинлы продукция сату, балигъ булмаганнарга кальяннар һәм куллану өчен җайланмалар куллану;
- Балаларны тәмәке куллану процессына җәлеп итү юлы белән: алар өчен сатып алу яки аларга тәмәке һәм никотинлы продукция, кальян һәм җайланмаларны тапшыру; тәмәке продукциясен һәм әйберләрне теләсә нинди ысул белән куллану тәкъдимнәре яки таләпләре.
Балигъ булмаганнар тарафыннан тәмәке, никотинлы продукция, кальян һәм җайланмалар куллану тыела.
Сатучыда гражданинның балигъ булуына шик туса, сатучы сатып алучыдан аның шәхесен раслаучы документ таләп итәргә тиеш. Сатучы, балигъ булмаган яшьтә шәхесен раслаучы документ булмаса, тәмәке продукциясен сатудан баш тартырга тиеш.
Тәмәке тартуны ничек ташларга?
Тәмәке тартуның бөтен куркынычы шунда ки, зыян һәм авырулар бер мизгелдә күренми. Заманча тәмәке тартучылар тәмәкенең зыяны турында хәбәрдар, һәм күпләр бу зарарлы гадәтне ташлап китәргә тели, ләкин барысы да теләми, яки әллә ирешә алмыйлар. 31 май-төтенсез һәм тәмәке тәменнән башка яши башлау өчен идеаль дата! Максат-зарарлы гадәтне ташлау өчен үз көчеңне дөрес бәяләргә һәм үз «кырысланган» организмың ягыннан протест реакциясенә әзер булырга кирәк. Тәмәке тартудан арыну тирә-юньдәгеләр стимулы белән ныгытылган мотивация булуга бәйле.
Белгечләрнең тәмәке тартудан баш тарту өчен тәкъдимнәре:
- Тәмәкедән баш тартуның мөһим сәбәпләрен билгеләргә, аны кәгазьгә язарга һәм күренә торган ачык урынга урнаштырырга.
- Тәмәке тарту процессы турында хәтерләткән барлык әйберләрне - пепельница, зажигалка, рәсемнәр һ. б. фатирдан алырга.
-Тәмәкене-орлыклар, чикләвек, җиләк-җимешкә алыштырырга. -Спорт белән шөгыльләнергә, дөрес тукланырга, күбрәк су эчәргә һәм В1 витаминына бай азык – төлек ашарга-бу тәмәке турындагы уйлардан арындырырга, артык авырлык җыярга мөмкинлек бирәчәк.
- Көн тәртибен төзергә – көне буе, начар гадәткә әйләнеп кайтмау өчен, "минутлап" язылырга тиеш.
- Хобби табарга - тырыш хезмәт, куллар белән эшләү бик озак мавыгу һәм, мәсәлән, яндыру, агач белән эшләү, чигү, ремонт һ. б. уйларны били.
- Көндәлек алып бару - тәмәке турындагы уйлар кайчан һәм ничек килеп чыга? Тәмәке тартучы кеше тарафыннан ихтыяр көче һәм тәвәккәллеге булган очракта рекомендацияләр үтәү уңай нәтиҗә бирәчәк.
31 май көнне -һәр тәмәке тартучының никотинга каршы көрәшә башларга мөмкинлеге бар.
Федераль Бюджет Сәламәтлек Саклау учреждениесенең Зеленодольск филиалы “Татарстан Республикасында (Татарстан) гигиена һәм эпидемиология үзәге” гомуми гигиена табибы Н. А. Александрович